काठमाडौं । नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको लाखे जात्रा २०८३ सुरु भएको छ। नागपञ्चमीको अवसर पारेर पूर्वी नेपालका विभिन्न जिल्लामा विधिपूर्वक लाखे निकालिएसँगै बजार तथा बस्तीमा जात्राको रौनक छाएको छ।

सङ्खुवासभाको सदरमुकाम खाँदबारीसहित नेवार समुदायको बाक्लो बसोबास रहेका क्षेत्रहरूमा भीमसेन मन्दिरमा पूजाआजा गरी लाखे जात्रा सुरु गरिएको हो। भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम र ताप्लेजुङलगायतका जिल्लामा समेत नागपञ्चमीदेखि लाखे नाच प्रदर्शन सुरु भएको छ।

लाखे जात्राको सुरुवातसँगै बजार क्षेत्रमा ढोल, झ्याम्टा र परम्परागत बाजाको धुन गुञ्जिन थालेका छन्। डरलाग्दो मुखुण्डो र आकर्षक पोसाकमा सजिएको लाखे नाच्दै बजार परिक्रमा गर्दा बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म जात्रा हेर्न जम्मा हुने गरेका छन्।

लाखे केवल एउटा नाच वा मनोरञ्जन होइन। यो नेवार समुदायको धार्मिक आस्था, लोकविश्वास, कला र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा हो।

लाखे नाचमा राक्षसी स्वरूपको मुखुण्डो लगाएर नाच्ने पात्र मुख्य आकर्षण हुन्छ। त्यससँगै ढटुवारे तथा अन्य हास्य पात्रहरूको प्रस्तुतिले जात्रालाई थप रोचक बनाउँछ। पूर्वी नेपालका बजार क्षेत्रमा यस्ता पात्रसहितको लाखे नाचले छुट्टै सांस्कृतिक वातावरण सिर्जना गर्ने गरेको छ।

लाखे जात्रासँग भगवान् श्रीकृष्ण र कंसको कथासमेत जोडिएको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार लाखेलाई कंसको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने र अन्ततः श्रीकृष्णले कंसको वध गरेसँगै जात्रा सम्पन्न गर्ने परम्परा विभिन्न स्थानमा रहेको पाइन्छ।

पूर्वी नेपालका कतिपय स्थानमा लाखे नाच नागपञ्चमीदेखि श्रीकृष्ण जन्माष्टमीसम्म दैनिक रूपमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा छ।

सङ्खुवासभाको खाँदबारीमा भीमसेन मन्दिरमा पूजाआजा गरेपछि लाखे निकालिएको र बजार परिक्रमा गराउँदै जात्रा सुरु गरिएको छ। त्यहाँ कृष्ण जन्माष्टमीसम्म लाखे नाच प्रदर्शन गर्ने तयारी गरिएको छ।

जात्रा सुरु भएपछि स्थानीय बजारमा चहलपहल बढ्ने गरेको छ। नयाँ पुस्ताका बालबालिका लाखेको मुखुण्डो र नाच हेर्न उत्साहित हुन्छन् भने वृद्ध पुस्ता यसलाई आफ्ना पुर्खाले हस्तान्तरण गरेको संस्कृति र परम्पराको निरन्तरताका रूपमा लिन्छ।

लाखेको स्वरूप बाहिरबाट हेर्दा डरलाग्दो देखिन्छ। ठूलो मुखुण्डो, विशेष पोसाक र आक्रामक नृत्य यसको प्रमुख विशेषता हुन्। तर यसको सांस्कृतिक अर्थ भने दुष्ट प्रवृत्तिमाथि असल शक्तिको विजयसँग जोडिएको छ।

लाखे नाचले मनोरञ्जनसँगै समुदायलाई एक ठाउँमा जोड्ने कामसमेत गर्छ। जात्रामा विभिन्न उमेर समूहका मानिस सहभागी हुने भएकाले यसले पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि निरन्तरता दिने गरेको छ।

आधुनिक मनोरञ्जनका माध्यम र बदलिँदो जीवनशैलीका कारण परम्परागत कला तथा संस्कृतिको निरन्तरतामा चुनौती देखिन थालेको छ। यस्तो अवस्थामा लाखे जात्राको निरन्तर आयोजनाले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृति बुझ्ने र त्यससँग जोडिने अवसर प्रदान गर्छ।

स्थानीय समुदायले लाखे नाचलाई केवल वार्षिक मनोरञ्जनका रूपमा नभई सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणको अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिँदै आएका छन्।

लाखे जात्रा जहाँ पुग्छ, त्यहाँ केही समयका लागि बजारको स्वरूप नै बदलिन्छ—ढोलको ताल, झ्याम्टाको आवाज, लाखेको मुखुण्डो र भीडको उत्साहले पुरानो संस्कृति फेरि वर्तमानमा जीवित भएको अनुभूति गराउँछ।

यस वर्ष पनि नागपञ्चमीसँगै सुरु भएको लाखे जात्राले पूर्वी नेपालका विभिन्न नेवार बस्तीमा यही सांस्कृतिक रौनक फैलाउन थालेको छ। अब कृष्ण जन्माष्टमीसम्म चल्ने जात्राले परम्परा, आस्था र मनोरञ्जनलाई एउटै धागोमा बाँध्दै नयाँ पुस्तालाई पुरानो संस्कृतिसँग जोड्नेछ।